Verslag Symposium ‘De kernbegrippen van het kabinet’, 21 mei 2011 te Amersfoort.

De eerste spreker Peer de Rijk , directeur van WISE (World Information Service on Energy), houdt zich al tientallen jaren bezig met kernenergie en relatie met kernwapens.

In die jaren zijn de argumenten tégen kernenergie feitelijk niet veel veranderd. De technologie is eigenlijk nog het zelfde, weinig aan verbeterd. Ook het afvalprobleem is nog niet afdoende opgelost. Daarnaast blijft het probleem van nucleaire proliferatie als eens schaduw over de verspreiding van kernenergie hangen. Wat wel veranderd is dat zijn de omstandigheden, het geopolitieke debat over energievoorziening en het gevaar van klimaatverandering. Hierdoor kwam kernenergie weer als een serieuze optie naar voren. Het politieke en publieke debat draait om de keuze óf kolencentrales die veel CO₂ uitstoten, óf kernenergie die ‘schoon’ genoemd wordt.

Afval en straling van kernenergie? Probleem blijft dat radioactief afval voor minstens 240.000 jaar veilig opgeborgen moet worden. Een definitieve bergingsmethode bestaat er nog niet. In Nederland gebeurt dat door opslag bij de COVRA in Zeeland, in afwachting wat we er verder mee moeten doen. Het gaat hier om ‘tijd kopen’, elk land zal uiteindelijk de minst slechte keuze moeten maken.

Een vaak wat ondergeschoven probleem is de uraniumwinning. Met name in Afrika is de wetgeving rond uraniumwinning erg soepel en vanuit medisch-humanitair oogpunt in feite onacceptabel.

Dan het probleem van de veiligheid. Sinds Tsjernobyl zijn er al veel ongelukken gebeurd, door tijdig ingrijpen is men vaak langs de rand van de afgrond gegaan. Feit blijft ook bestaan dat men zich niet tegen de gevaren van kernenergie kan verzekeren. Je ziet nu ook in Fukushima dat het bedrijf Tepco enorme schade heeft veroorzaakt die wordt afdekt door de overheid. Uiteindelijk is het de belastingbetaler die de schade betaald.

Proliferatie nog zo’n oud negatief element dat nog steeds geldig is. Iran/Noord Korea, wij zeggen dat ze geen kerncentrales mogen hebben om reden van proliferatie. De Arabische wereld gaat daar niet mee akkoord. Er blijft dus een directe link tussen civiele nucleaire techniek en militaire nucleaire techniek bestaan.

Wat kost kernenergie? Wat dat betreft is kernenergie de enige energiedrager met een negatieve leercurve. Elke volgende reactor is altijd weer duurder geweest dan de vorige. Dat heeft alles te maken met nieuwe inzichten (dus extra kosten) op het gebied van veiligheid, proliferatierisico’s en afvalbeheersing. Bij landen als India en China, waar de laatste tijd veel nieuwe centrales zijn gebouwd, spelen kosten geen rol. China is en staatsgeleide economie en daar heeft men de energie zo hard nodig dat men niet kijkt naar de kosten. India heeft een civiele nucleaire industrie die nauw verweven is met de militaire industrie, dus ook daar spelen kosten nauwelijks een rol.

Maar kijk je echt naar een geliberaliseerde markt, dan zie je dat kernenergie geen poot meer aan de grond krijgt. Overheidssteun is dus cruciaal voor het bouwen van een nieuwe kerncentrale.

Is kernenergie schoon? Afgezien van het afvalprobleem en uraniumwinning is de CO2 uitstoot aanmerkelijk lager dan die van een kolencentrale , maar niet 0. Wat dat betreft scoren echte alternatieve energiebronnen toch beter. Daar is iedereen het wel over eens, maar de omschakeling naar duurzame energie zal geruime tijd vergen. Als we dus snel af willen van kolencentrales dan kan kernenergie een ‘brugfunctie’ vormen. Althans zo wordt het aan ons voorgespiegeld. Nadeel is wel dat je die brug langer maakt want ook het bouwen van een kerncentrale kost tijd en die moet dan weer vanuit kostenoogpunt een x-aantal jaren mee.

Effect Fukushima? Zeker, dat is weer een voorbeeld van een situatie waarin wat gebeurd dat we niet verwacht hadden en enorme problemen veroorzaakt die we onvoldoende kunnen oplossen.

Maar Nederland is al veel verder op de weg naar een tweede centrale dan we denken. Minister Verhagen heeft erg veel haast, we willen wel van Fukushima leren maar dat zien we dan wel tijdens de bouw van die tweede centrale.

De werkelijke oplossing ligt wellicht in kleinschalige duurzame energie. Helaas denkt energiewinnend Nederland nog steeds in grote energiecentrales waar de huidige infrastructuur op gericht is.

Dr. Sebastian Pflugbeil, voormalig minister in de overgangsregering in de DDR. Zette zich in voor het stopzetten van de kerncentrales in de DDR en de sluiting van de uraniummijn in Wismut. Thans voorzitter Verein für Stralungsschütz, in Duitsland.

Pflugbeil wil graag punten aanstippen waar wij in relatie tot kernwapens/kernenergie nog niet zoveel van weten. Bijvoorbeeld het feit dat Hitler al een heel eind op weg was met de productie van een Duitse kernbom die op 4 maart 1945 getest is en die ook daadwerkelijk bleek te werken. Informatie hierover is in de Russische archieven terug te vinden. Merkwaardig dat hier in de tegenwoordige geschiedschrijving zo weinig over bekend is gemaakt.

Nog een voorbeeld wordt door Pflugbeil gegeven: aan de Elbe in de buurt van Hamburg ligt een kerncentrale met daarnaast een klein onderzoekscentrum naar het gebruik van kernenergie in de scheepvaart. Daaromheen is een opvallend hoog niveau van kinderen met leukemie te constateren. We hebben ons lange tijd afgevraagd hoe dit toch mogelijk was. We hebben daar bodemmonsters genomen en rieten daken van huizen onderzocht. Rieten daken zijn bekend om het feit dat ze een verzamelplaats vormen voor giftige deeltjes in het milieu. Op die daken vonden we kleine gummiachtige deeltjes van 1 -1.5 mm groot die het radioactieve tritium bevatten. Dat komt niet vrij in de natuur voor. Hoe kwam dat daar terecht? In de deeltjes werden ook andere radionucliden gevonden. Wat de oorzaak geweest is? Er waren geruchten over een explosie en brand in het bewuste onderzoekscentrum. Officiële informatie bestaat hier echter niet over. Waarschijnlijk is dat er in het centrum onderzoek en testen gedaan zijn op het gebied van kernwapens. Binnen de wetgeving bestaan daar trouwens wel degelijk mogelijkheden voor. Zolang er maar geen kernwapens ontwikkeld worden voor schurkenstaten als Iran of Pakistan maar in samenwerking met NAVO-landen of de VS. De Duitse regering, van welke kleur dan ook, ontkent stelselmatig het aantoonbare verband tussen verhoogde kans op kanker bij kerncentrales/fabrieken.

De Uraniumwinning in Wismut, door de Russen begonnen, hier kwam het uranium vandaan voor de eerste Russische atoombom. De uraniummijnbouw heeft hier vele slachtoffers geëist. Als men het over gezondheidsrisico’s van uraniumwinning heeft gaat het veelal over mijnen hier ver vandaan terwijl men de gezondheidsgevolgen van Wismut verzwijgt. Hier gaat het om maar liefst 5.000 dodelijke gevallen van kanker. Daarnaast nog vele duizenden gevallen van longziekten.

In 1990 is men gestopt met de uraniummijnbouw in Duitsland. Arbeiders met gezondheidsschade worden als zodanig niet erkend. Men heeft gewoon de grenswaarde voor straling wat opgehoogd om geen schadevergoeding te hoeven betalen.

Tsjernobyl, 25 jaar geleden. Nog steeds wordt door de UNO de gezondheidsschade gebagatelliseerd. ‘Minder dan 50 doden’ zijn nog steeds verhalen die men hoort. Dat zijn leugenachtige verklaringen.

Kijk je naar Duitsland dan zie je ook hier ernstige gezondheidseffecten van de ramp in Tsjernobyl. Kijk je eenvoudigweg naar de geboortestatistieken dan zie je in de nasleep van Tsjernobyl in 1986/1987 een duidelijke toename van het aantal doodgeboren kinderen en kinderen met aangeboren afwijkingen. Hartafwijkingen, hazenlip, Downsyndroom komen in grotere mate voor.

Dan nog één opvallend verschijnsel: een verschil tussen meisjes en jongens. Ongeboren meisjes blijken veel gevoeliger voor schade door straling. Hier valt een statisch significante toename van het aantal doodgeboren meisjes waar te nemen. Het is duidelijk dat ook kleine dosis straling grote effecten hebben op ongeboren kinderen en dan op meisjes in het bijzonder.

Pflugbeil memoreert zijn eerste gesprek met boeren in de buurt van Tsjernobyl waarvan hij aanvankelijk dacht dat ze het over de effecten van de Tweede Wereldoorlog hadden. ‘Voor de oorlog hadden we nog vee, daarna niets meer’. Naarmate het gesprek vorderde werd het hem echter duidelijk dat ze het niet over de gevolgen van oorlog hadden maar over de ramp in Tsjernobyl! Toen ze mijn verwarring begrepen plaatsen ze de gevolgen van de Tweede Wereldoorlog daadwerkelijk naast die van de ramp in Tsjernobyl waarbij de laatste voor beduidend meer schade had gezorgd.

Dagmar Keizer en Leonie van der Geest hebben een scriptie geschreven over de vraag ‘Moet er nieuwe kerncentrale komen?’ Omdat er door Peer de Rijk al veel gezegd is over met name de nadelen , somt Leonie nog even de voordelen van een kerncentrale op:

- een megawatt uur uit een kolencentrale is duurder dan die uit een kerncentrale, hoewel dat door Peer is tegengesproken.

- een kerncentrale stimuleert de ontwikkeling van (nucleaire) technologie in Nederland

- de koolstofdioxide uitstoot van een kerncentrale is zeer laag

- onze huidige maatschappij produceert zoveel afval dat er elk jaar een voetbalstadion mee gevuld zou kunnen worden. De hoeveelheid radioactief afval is echter zeer beperkt, dit is maar enkele kubieke meters per jaar.

- wanneer in Nederland een nieuwe kerncentrale zal worden gebouwd, zal dit resulteren in het feit dat er minder energie vanuit het buitenland naar Nederland zal hoeven te worden getransporteerd

- fossiele brandstoffen zijn niet onuitputbaar. Uranium is nog voor zeer lange tijd voldoende beschikbaar

- als Nederland voor 2020 de klimaatdoelstellingen wil behalen, zal er toch echt ergens een drastische verandering moeten optreden. Het bouwen van een nieuwe kerncentrales zou hierbij een zeer grote zet in de goede richting zijn.

Daartegenover staan ook veel nadelen die Dagmar formuleert:

- afvalkosten liggen normaliter in de handen van de bedrijven die hier gebruik van maken, echter na 100 jaar neemt de overheid deze kosten en verantwoordelijkheid over. Ook moet erover nagedacht worden wat er gebeurd bij een eventuele kernramp. Bij een ramp draait namelijk de gemeenschap op voor het onverzekerbare deel van de kosten.

- als we kijken naar het hoogradioactieve afval, afkomstig uit kerncentrales, dan moet dit niet 100 jaar, maar meer dan 100.000 jaar veilig worden opgeborgen. Wat COVRA zal doen met dit radioactieve afval is nog niet bekend. Vooralsnog kan namelijk slechts 1/3^e deel van het afval worden hergebruikt als brandstof, en dan houden we alsnog grote hoeveelheden radioactief afval over waarvan de toekomst van opberging onzeker is.

- geld dat wordt geïnvesteerd in kerncentrales, kan niet worden uitgegeven aan duurzame energieopwekking. Duurzame energie opwekking is namelijk wel degelijk iets waar een toekomst in te vinden is, want zelfs uranium zal uiteindelijk opraken.

- om praktische redenen hoeft er geen kerncentrale gebouwd te worden. Nederland kan namelijk dankzij het groeiende Europese energienetwerk genoeg energie halen uit de (over)capaciteit van andere landen.

- Nederland kan niet garanderen dat kerntechnologie of kernmateriaal niet in verkeerde handen terecht komt. Een andere gevaarlijke optie is dat er een aanslag gepleegd kan worden op een Nederlandse kerncentrale.

Voor de forumdiscussie schuift ook Henk Jans aan, hij is milieuarts en chemicus, specialist op het gebied van milieu en gezondheid, voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Medische Milieukunde (NVMM), ook zit hij vanuit die hoedanigheid in het bestuur van de Koepel Arts Maatschappij en Gezondheid (KAMG) en deze is weer op genomen in de KNMG.

Hoe wordt vanuit de reguliere medische hoek gedacht wordt over kernbewapening en kernenergie. Over kernwapens kunnen we duidelijk zijn, dit zijn destructieve wapens met zeer grote gevolgen voor de volksgezondheid. Bij kernenergie ligt dat veel gecompliceerder, het zal moeilijk zijn de KNMG hier in mee te krijgen. Het gaat immers vooral om een maatschappelijk probleem , ‘wat willen we met kernenergie’, en niet zozeer een medisch probleem. Voor wat betreft de gevolgen van Tsjernobyl, daar is nog steeds heel veel duisternis over.

Discussie:

Christien Mudde: Er is wel degelijk een uitstekend rapport over de medische gevolgen van Tsjernobyl, dat voldoet aan de standaarden voor wetenschappelijk onderzoek.

Pflugbeil: er zijn veel Russische onderzoeken geweest die eigenlijk alleen voor de regering geschreven zijn. De conclusies die daar in staan zijn echter zeer somber.

Theo van den Heuvel: klopt het dat men zo weinig mogelijk inspraak vanuit het brede publiek wil om maar zo snel mogelijk de tweede kerncentrale erdoor te drukken?

De Rijk: het klopt dat de regering een grote haast betracht, het bedrijf Delta wil ook snel aan de slag. Een brede maatschappelijke discussie is dus wel het laatste waarop men zit te wachten. Men wil het liefst beperken tot een discussie binnen de regio (Zeeland).

Henk Jans: een maatschappelijk discussie en onder medische organisaties is zonder meer wenselijk. Wat willen wij met kernenergie?

Pflugbeil: in Duitsland is dat wel wat anders, daar gaan rechtse politieke partijen na Fukushima zelfs groene politiek bedrijven. Kerncentrales zijn niet te verzekeren, als er wat fout gaat zal de belastingbetaler op moeten draaien voor de kosten. Als je die verantwoordelijkheid bij de kerncentrales legt wordt kernenergie onbetaalbaar (€ 60,-/KWH).

De Rijk: dat is inderdaad een belangrijk issue. Het feit dat je een kerncentrale niet kunt verzekeren laat zien dat het gewoon niet veilig is. Op de markt is er geen enkele verzekeringsmaatschappij dat dit risico wil nemen.

Christien Mudde: Minister Verhagen wil de gevolgen van Fukushima afwachten en in de tussentijd doorgaan met de bouw van Borssele 2. Maar die gevolgen dat kan wel wel tientallen jaren duren voordat hun omvang duidelijk wordt

Pflugbeil: dan is uw minister een ‘Dumkopf’. De gevolgen van een kernramp smeren zich uit over tientallen jaren. In het geval van Tsjernobyl hebben we ook pas de eerste generatie achter de rug. Slechts 10% van de genetische gevolgen zijn daarbij vastgesteld, de andere 90% volgt nog de komende eeuwen. Als je kijkt naar Fukushima dan evacueert men nu al een cirkel van 60 km. Rond de centrale. Voor Nederland zou dat al een fors gebied zijn waar een deel van de Randstad in zou vallen. Voor Duitsland is al berekend dat een ramp op de schaal van Fukushima tussen de 1 en 10 miljoen slachtoffers zou eisen.

Gerard Kars: ik ben zelf stralingsarts, wat ik nog gemist heb is het alternatief van Thoriumreactors. Thoriumreactoren hebben veel voordelen boven kernenergie. Thorium is vrij gemakkelijk te winnen en is in ruime mate aanwezig. Kans op misbruik ten gevolge van terrorisme is veel geringer. Het maken van een wapen met producten uit Thoriumreactoren is bijna niet mogelijk. Het afvalprobleem is veel geringer. In India zijn een aantal van dat soort energiecentrales gebouwd en daar werken ze naar behoren. Het verbaast me dat dit alternatief in de discussie over kernenergie eigenlijk nooit aan de orde komt.

Peer de Rijk: Thorium heeft inderdaad een aantal voordelen. Er zijn zeker een flink aantal plussen tov. Kerncentrales. Waarom krijgt dit alternatief dan toch niet de aandacht die het verdient? De huidige kernenergiecyclus waar men in de jaren ’50, ‘60 en ’70 voor gekozen heeft herbergt nog tal van financiële en machtspolitieke belangen. Stel je zou kiezen voor de thoriumroute dan moet je die hele infrastructuur weer opnieuw gaan opbouwen. Je krijgt een hele nieuwe cyclus om de brandstof gereed te maken, te verrijken, het afval te beheren. De huidige industrie die zich met kernenergie bezighoudt heeft hier geen baat bij. De bocht die je moet maken is zo enorm dat ik het niet zo snel zie gebeuren.

Henk Jans: Ook een ramp met een thoriumreactor zorgt voor grote gezondheidsschade, er moet dus niet de indruk gewekt worden dat we hier het ei van Columbus hebben.

Lineke Schakenbos: ik ben tijdens een demonstratie in Zeeland aangesproken door iemand uit Borssele die vertelde dat hij in zijn omgeving veel meer gevallen van kanker ziet voorkomen.

Henk Jans: voor heel Nederland is bekend wat het achtergrondstralingniveau is, die cijfers zijn ook openbaar. Voor wat betreft Borssele is daar extra straling te meten en zijn daar meer gevallen van kanker? Daar zijn al meerdere onderzoeken naar gedaan en die hebben hier geen aanwijzing voor gegeven.

Carolien van de Stadt: wat is Thorium precies?

Henk Jans: Thorium is een element dat zich laat vergelijken met uranium en dat je ook kan splitsen waardoor er energie vrijkomt. Het is alleen een andere radioactieve reeks en het geeft geen plutonium als ‘restproduct’. De afvalproducten die overblijven zijn duurzamer dan die van gewoon uranium, maar niet helemaal vrij van straling, ze moeten ook jarenlang opgeslagen worden.

Peter Buijs: Om terug te komen op onze hoofdstelling: zijn kernenergie en kernwapens voor medische organisaties van overeenkomstige orde of bestaat er een verschil?

Henk Jans: Als het gaat om het thema ‘kernenergie. Er zijn 3 verenigingen van artsen in Nederland. Bij de Beroepsvereniging van artsen waar ik deel van uitmaak is het zelfs nog niet op de agenda geweest maar ik wil dat er wel opzetten en ook een standpunt over vragen. Daarna kan het naar de Koepel van Artsen Maatschappijen waarvan ik me kan voorstellen dat zij het standpunt innemen met het oog op de grote gezondheidsrisico’s in geval van een ongeval bij een kerncentrale . In geval van de KNMG is dat echter twijfelachtig omdat ze dan al hun beroepsverenigingen moeten gaan aanspreken.

Margreet Bakker: wat mij opvalt, is dat sinds de ramp in Fukushima de stralingsnorm in Japan eenvoudigweg is opgekrikt, wat vindt men daarvan?

Peer de Rijk: de vraag is altijd, wat moet je doen als het misgaat. Praktisch punt in Japan was dat wanneer men aan de oude norm zou vasthouden men een gebied tot aan de rand van Tokyo zou moeten ontruimen. Dat was een te grote logistieke opgave, dat is niet te doen. De enige oplossing die dan resteert, is de ophoging van de norm. Dat is een medisch-ethische discussie.