De feiten en de politieke geheimzinnigheid

 

Kernwapens in Nederland

 

Op de Vliegbasis Volkel in Noord-Brabant liggen nog altijd Amerikaanse kernwapens opgeslagen. Uit recent verschenen publicaties van onderzoeksjournalisten komt naar voren dat het hierbij wel eens om meer wapens zou kunnen gaan dan het jarenlang geschatte aantal van 11.  Het gaat om kernbommen die in tijd van oorlog door piloten van de Nederlandse luchtmacht worden afgeworpen. In vredestijd worden ze bewaakt door een speciale Amerikaanse bewakings- en verzorgingseenheid (de 752 'Munitions Support Squadron', MUNSS).

 

De opslagmethode is in de loop der jaren veranderd. Sinds 13 september 1991 zijn de bommen verhuisd van een afzonderlijk depot in een hoek van de basis naar elf speciale bunkers (zogenaamde ‘WS 3 vaults’), gelegen onder vliegtuighangars verspreid over de basis. In tijd van oorlog worden de bommen rechtstreeks uit de kelders opgetakeld en onder de vleugels van de bommenwerpers gehangen. Dit zijn de eveneens op Volkel gestationeerde F-16 straaljagers, in dienst van een squadron van de Koninklijke Luchtmacht. De piloten van deze eenheid worden speciaal opgeleid voor deze taak. In 2002 werd de Nederlandse kernwapentaak teruggebracht van twee squadrons naar één. De minister van defensie schreef toen aan de Tweede Kamer: “[…] kan de Nederlandse bijdrage aan de bondgenootschappelijke kernwapentaak worden verminderd van twee squadrons naar één squadron.”

 

De Nederlandse regering, de Amerikaanse regering en de NAVO weigeren allemaal openheid te geven over de aanwezigheid van kernwapens in Nederland en in andere Europese landen. Inmiddels is echter uit diverse bronnen voldoende bewijs verzameld om deze aanwezigheid hard te maken:

* Op 3 november 1998 verklaarde minister Van Aartsen (Buitenlandse Zaken) tijdens een kernwapendebat in de Eerste Kamer, in antwoord op een vraag van GroenLinks-senator Tom Pitstra (“Is er nu sprake van de-alert (niet meer gereed zijn van kernwapens om binnen enkele minuten gelanceerd te worden) voor Volkel?”): “Dat is inderdaad het geval”. Korte tijd daarna, op 1 december 1998, zei dezelfde minister, in antwoord op vragen van dezelfde senator, onder meer het volgende: “Wie besluit over de inzet van de kernwapens op Volkel als dat de NAVO niet is? Volgens de huidige systematiek, die met het strategisch concept niet zal veranderen, zijn dat op het allerlaatste moment, the last resort, uiteraard de Verenigde Staten. Dat is nu eenmaal de methodiek.” 

*  Bij het Anti-Militaristisch Onder-zoeks Kollektief (AMOK) zijn documenten van vliegbasis Volkel komen ‘aanwaaien’, die ondermeer gewag maken van NAVO-atoomoefeningen op Volkel, in samenwerking met de NAVO-vliegbasis Kleine Brogel (België) en van een lessenplan voor omgang met kernwapens. Bedoelde stukken zijn beschikbaar bij AMOK.

In december 1999 werd in het VPRO-programma Argos gewezen op het bestaan van andere documenten die zogenaamde nuclear surety inspections van Volkel en Kleine Brogel beschrijven. Het gaat daarbij om het inspecteren van alle procedures die te maken hebben met het gebruiksklaar houden van kernwapens door het 752 MUNSS. Uit openbare bronnen op internet blijkt dat nog steeds met enige regelmaat dergelijke inspecties plaatsvinden op Volkel.

*  In januari 1998 heeft de Amerikaanse luchtmacht, op grond van de Freedom of Information Act (de Amerikaanse Wet Openbaarheid Bestuur) stukken moeten vrijgeven over de opslag van special tactical weapons in vliegtuighangars op 15 luchtmachtbases in Europa. Uit deze stukken blijkt, dat er op vliegbasis Volkel elf van deze speciale bunkers (het Weapons Storage en Security System WS-3 aangaande) zijn gebouwd. De bewaking geschiedt door Amerikaans personeel, namelijk het 752 MUNS-Squadron (MUNSS). Dit squadron wordt genoemd in de onder het vorige punt aangehaalde documenten als deelnemer aan de genoemde atoomoefeningen. Uit documenten afkomstig van de Vliegbasis Volkel blijkt bijvoorbeeld ook dat er een aantal keren sprake is geweest van bijna-ongelukken met de kernwapens.

 

Een onderzoek van het EO-programma ‘Knevel op zaterdag’ in september 2001 bracht aan het licht dat in rampenplannen van de gemeente Uden (waar de Vliegbasis Volkel onder valt) geen rekening was gehouden met ongelukken met kernwapens, noch waren de verantwoordelijken voor de rampenplannen bekend met de aanwezigheid van kernwapens op de vliegbasis. Een en ander werd door Harry van Bommel (SP) in de Tweede Kamer aan de orde gesteld. Hij diende een motie in, waarop de minister van defensie reageerde met een brief, waarin hij ondermeer schreef: ‘Aangezien op de luchtmachtbasis Volkel geplaatste F-16 dual capable jachtvliegtuigen van de Koninklijke Luchtmacht zijn belast met de kernwapentaak, zullen de omliggende gemeenten in hun rampenbestrijdingsplannen hoe dan ook rekening moeten houden met militaire nucleaire ongevallen.’ De gemeente Uden zou naar aanleiding van de uitzending van ‘Knevel op zaterdag’ en gesprekken met het ministerie van binnenlandse zaken het rampenplan aangepast hebben.

 

In de Tweede Kamer worden met enige regelmaat vragen gesteld over de aanwezigheid van Amerikaanse kernwapens op Nederlandse bodem. Steevast worden dergelijke vragen niet beantwoord door de regering met een verwijziging naar afspraken binnen de NAVO. Zo af en toe wordt er echter ook wel eens iets interessants gezegd. Zo antwoordde minister Kamp van Defensie op vragen van GroenLinks-kamerlid Sam Pormes bij de begrotingsbehandeling van Defensie en van Buitenlandse Zaken in de Eerste Kamer op 3 februari 2004: ‘Ik ga niet in op zijn (Pormes, red.) opmerkingen over nucleaire bewapening en op zijn vragen over bondgenoten die nucleair bezig zijn.

Hij vraagt zich af wat het bondgenootschap doet met de eigen kernwapens en of de nucleaire doctrine van de NAVO gewijzigd is. Als er een discussie moet worden gevoerd over nucleaire bewapening, dat zal met enige regelmaat moeten gebeuren, ook met de beide Kamers, dan zijn die vragen relevant, dan moeten we dat goed voorbereiden en dan moeten we daar met de Kamers verder op ingaan. Van mij mag niet worden verwacht dat ik mij in de marge van dit debat beperk tot enkele opmerkingen, want dat is niet de diepgang die de heer Pormes wenst.’

 

Vanuit de Kamer zelf zijn zo nu en dan ook opmerkelijke geluiden te horen. Zo was de voltallige Kamer het er openlijk over eens dat de werkelijke reden dat niet vliegbasis Volkel maar Twenthe gesloten gaat worden de aanwezigheid van kernwapens op Volkel is. LPF-fractievoorzitter Mat Herben, die in zijn vorige baan als defensievoorlichter natuurlijk verplicht was hierover te zwijgen, zei in het debat over bezuinigingen op Defensie (20 oktober 2003): ‘Op de vliegbasis Volkel zijn Amerikaanse kernwapens opgeslagen. Vroeger was dat een geheim, maar kennelijk is het nu openbaar.’ Minister Kamp zei later in hetzelfde debat ondermeer: ‘Over kernwapens op Volkel heb ik nog nooit wat gemeld en daar meld ik ook nooit wat over. De redenen daarvoor hebben wij de Kamer al enkele malen uiteengezet. Daar zijn strategische redenen voor. De Kamer weet hoe dat zit. Ik kan wel aangegeven dat die kernwapens bij ons besluit geen enkele rol hebben gespeeld. Er is dus geen geheime agenda.’

 

In maart 2004 kondigde de SACEUR (Supreme Allied Commander Europe; militaire bevelhebber van de NAVO in Europa; altijd een Amerikaan) generaal Jones in een verklaring voor de Belgische Senaat aan dat het aantal Amerikaanse kernwapens in Europa verminderd zou gaan worden.  Nadere gegevens hierover ontbreken vooralsnog.

 

SP Tweede-Kamerleden Harry van Bommel en Krista van Velzen hebben inmiddels in Kamervragen aan de orde gesteld of dit ook de kernwapens op Volkel betreft. Het antwoord van de regering kwam eropneer dat er geen mededelingen over Amerikaanse kernwapens in Europa gedaan worden en dus ook niet over een eventuele terugtrekking. Wel werd gezegd dat er geen plannen zijn voor de terugtrekking van Amerikaanse militairen uit Nederland.

 

Uit een artikel in de New York Times van 9 februari 2005 blijkt dat generaal Jones inderdaad voorstander is van het terughalen van alle Amerikaanse kernwapens uit Europa. Hij stuit daarbij echter op tegenstand van sommige politieke leiders in de NAVO. Landen waar kernwapens gestationeerd zijn zouden bang zijn flink aan invloed binnen de NAVO in te boeten wanneer deze wapens weggehaald worden. Er gingen eerder al geruchten dat de Amerikanen hun ongeveer 480 in Europa gestationeerde kernwapens, waaronder die op Vliegbasis Volkel, op een paar bases zullen concentreren. De wapens zouden van de overige bases weggehaald worden. Er is van officiële zijde uiteraard geen bevestiging van dergelijke berichten gekomen. Verder is vooralsnog onduidelijk welke bases wel voor kernwapens in gebruik blijven en welke niet.

 

Bron: A Review of Post-Cold War Policy, Force Levels, and War Planning by Hans Kristensen, Feb. 2005 at NRDC website:

http://www.nrdc.org/nuclear/euro/contents.asp